Hebreeuws tekstverwerken

In dit artikel wordt uitgelegd hoe u met uw eigen Nederlandstalige (of Engelstalige) Windows Hebreeuwse teksten kunt schrijven.
Als u Hebreeuwse of gemengde Hebreeuws-Nederlandse teksten wilt maken, waarbij het Hebreeuws op de correcte manier van rechts naar links loopt, heeft u geen speciaal toetsenbord of een speciale versie van Windows nodig. U kunt dit doen met uw eigen versie van Windows (vanaf Windows 2000 en hoger) en bijvoorbeeld Word.

Hebreeuws mogelijk maken onder Windows

Zie ook het artikel Toetsenbordindeling.

Een gedeelte van de functionaliteit van het Hebreeuws is onder Windows altijd beschikbaar, maar om alle mogelijkheden te kunnen gebruiken moet u een paar instellingen van Windows wijzigen. Voor Windows XP kiest u daartoe:

Start > Configuratiescherm > Landinstellingen (of Datum, tijd en landinstellingen)
Klik op het tabblad Talen
Nu krijgt u een scherm waar alle mogelijke talen geactiveerd kunnen worden.
Kies het vakje bestanden installeren voor complexe schriftsystemen
Het kan zijn dat u om uw installatieschijf gevraagd wordt. Volg dan de aanwijzingen op het scherm.
Kies Details
Nu komt u bij het scherm Textservices en invoertalen.
Klik op Toevoegen
Zoek hier Hebreeuws op, en Toetsenbordindeling/IME Hebreeuws.
Kies vervolgens OK
Opnieuw in Textservices en invoertalen kiest u Taalbalk
Ga naar Instellingen voor de taalbalk, kies Taalbalk op het bureaublad weergeven en klik OK

Beneden aan het scherm, in de balk naast de klok, ziet u een klein balkje met daarop onder meer de hoofdletters NL (of EN, als u een Engels systeem hebt). Dit is de taalbalk. Als u erop klikt, kunt u hem o.a op HE zetten en kunt u Hebreeuws tikken.

Wat voor Hebreeuwse letters?

Vroeger waren er geen "echte" Hebreeuwse letters voor computers. U kon wel Hebreeuwse karakters op het scherm zien, maar in werkelijkheid waren dit vermomde "gewone" letters (ASCII zeggen de computeraars), waarvan alleen het uiterlijk veranderd was. Als u het lettertype van een Hebreeuwse tekst omzette naar het lettertype Times, was het Hebreeuws weg en bleef er een stukje onbegrijpelijke tekst over. Ook konden die Hebreeuwse letters niet van rechts naar links lopen, behalve als u daar een apart programma voor gebruikte. Dat is allemaal ten goede veranderd. Tegenwoordig gebruikt men zgn. "Unicode" letters. U heeft hiermee een pakket van letters in verschillende schriften, waarbij iedere afzonderlijke letter (maar niet de lettervorm) een uniek nummer heeft gekregen. Dus de hoofdletter "L" heeft een nummer, onafhankelijk van grootte, cursief of vet.

Waar zitten de letters op het toetsenbord?

Met "toetsenbord" kunnen we twee verschillende dingen bedoelen. Ten eerste het toetsenbord dat voor de computer ligt en er met een kabeltje (of draadloos) mee verbonden is. Ten tweede een soort plattegrond die aangeeft wat je op het scherm te zien krijgt als je een bepaalde toets indrukt. De meeste Hebreeuwse toetsenborden (in de laatste betekenis) voor Windows gaan volgens het modern-Hebreeuwse toetsenbord, met de sin/sjin onder de A, de dalet onder de S, de gimel onder de D enz. Nu vinden veel mensen dat moeilijk om te onthouden, en hebben ze liever de alef onder de A, de bet onder de B enzovoorts. Gelukkig voor hen zijn er ook toetsenborden die zo geordend zijn. Veel lastiger is trouwens om te weten waar de klinkertekens en al helemaal waar de bijbelse zangtekens zich ophouden. U kunt u die benaderen door één enkel teken in te voegen met Invoegen symbool . Maar dan wordt Hebreeuws tikken wel een heel langzame en langdurige bezigheid. In de praktijk betekent dat, dat als u een beetje wilt opschieten, u een uitgeprint toetsenbord naast de computer moet leggen of, beter nog, de posities uit het hoofd moet leren.

Ook zijn er aparte "echte" toetsenborden voor Hebreeuws te koop, waarop u naast de gewone letter ook de Hebreeuwse letter vindt. Deze zijn onder de betreffende toets afgebeeld. Ook zijn er voor de doe-het-zelver setjes plakkertjes met Hebreeuwse letters verkrijgbaar.

Hieronder staat een lijstje van equivalenten van de Hebreeuwse letters met de positie op het gewone QWERTY-toetsenbord. De klinkertekens en zangtekens zitten helaas niet bij alle lettertypes op dezelfde plaats. Bij de SIL- en SBL-letters (zie verderop) wordt een overzicht bijgeleverd. De standaardposities van de gewone Windows-lettertypen met Hebreeuws in Word en OpenOffice kunt u bijvoorbeeld op Internet vinden in de Wikipedia onder Niqqud.

Alef	t
Bet	c
Gimel	d
Dalet	s
He	v
Waw	u
Zajin	z
Chet	j
Tet	y
Jod	h
Kaf	f
Lamed	k
Nun	b

Samech	x
Ajin	g
Pe	p
Tsade	m
Qof	e
Resj	r
Sin/Sjin	a
Taw	,
Slot-kaf	l
Slot-mem	o
Slot-nun	i
Slot-pe	;
Slot-tsade	.

Downloaden en toetsenbord uitprinten

Als u geen "echt" Hebreeuw toetsenbord heeft kunt u onderstaande standaard indeling van het Hebreeuwse toetsenbord uitprinten (klik op onderstaande indeling en kies Bestand > Afdrukken).

Er is ook het een en ander op Internet te downloaden, en het is goed te combineren met het downloaden van aanvullende geschikte lettertypes. U kunt bijvoorbeeld het Hebreeuwse lettertype van de Society for Biblical Literature downloaden, of dat van SIL. U krijgt er dan meteen de toetsenbordindeling bij. De bestanden die u binnenkrijgt moet u uitpakken (erop klikken met de rechter muisknop en "alles uitpakken" kiezen). Volg dan de aanwijzingen bij het lettertype op om het lettertype en het toetsenbord te installeren. Print in ieder geval eerst de documentatie uit en volg de aanwijzingen zo precies mogelijk. In de handleiding bij het toetsenbord staat een afbeelding van dit toetsenbord en aanwijzingen hoe u klinkers krijgt.

Het juiste programma 1: Word 2003

Nu moet u nog een programma hebben dat die Hebreeuwse letters ook kan verwerken in combinatie met "onze" letters. Microsoft Word 2003 is heel geschikt. Wat u eerst moet doen is het gebruik van Hebreeuws (en eventueel andere talen, al dan niet van rechts naar links geschreven) voor Word activeren. Kies daartoe:

Start > Alle Programma's > Microsoft Office > Microsoft Office Tools > Microsoft Office 2003 Language Settings

Voeg Hebreeuws toe aan de al geïnstalleerde talen, door Hebrew vanuit de Available Languages over te brengen naar de Enabled Languages en kies OK.

Nu heeft u in Word in de werkbalk boven uw tekst de pijltjes naar links en naar rechts samen met het alineateken (een q met twee stokjes). Hiermee geeft u de hoofdrichting van een alinea aan, en bepaalt u of die alinea behandeld wordt als Nederlands met Hebreeuwse tekst erin of als Hebreeuws met Nederlandse tekst erin. Dat maakt uit voor de manier waarop het programma de tekst in regels indeelt. Deze instelling mag u niet veranderen bij een bestaande alinea met tekst in twee richtingen, dan gaat alles door de war. Nu klikt op HE om Hebreeuws te typen en op NL voor Nederlands.

Het juiste programma 2: Open Office

In OpenOffice 2.0 kunt u heel goed Hebreeuws teksten verwerken. Het grote voordeel van dit programma is dat het gratis te downloaden is (vanaf de site www.openoffice.org). Ook OpenOffice moet voorbereid worden op het gebruik van Hebreeuws. In tegenstelling tot Word kunt u in OpenOffice het Hebreeuws activeren binnen het programma zelf, via het menu Tools:

Tools > Options > Language Settings > Languages

Hier het vakje Enabled for Complex Text Layout (CTL, bedoeld wordt rechts-naar-links tekst) aanklikken. Daarboven bij "CTL" invullen Hebrew. Nu komen er net als bij Word in de werkbalk "Formatting" twee extra alinea-tekens te staan, een met een pijltje naar rechts en een met een pijltje naar links. Hiermee geeft men de hoofdrichting van een alinea aan.

Het juiste programma 3: Google Docs and Spreadsheets

De laatste tijd komen er steeds meer programma's beschikbaar die niet op de harde schijf van de gebruiker staan, maar via het Internet benaderd worden. Één daarvan is hier in het bijzonder de moeite van het noemen waard, omdat hij een paar mogelijkheden biedt die voor ons interessant zijn, en die verwante programma's niet hebben. Ik doel op Google Docs, een tekstverwerker op afstand, waar u via een Google-account toegang toe kunt krijgen (docs.google.com). Dit gratis programma kan bestanden van Word en Open Office importeren en exporteren en heeft daarnaast een aantal andere nuttige mogelijkheden.
De belangrijkste in dit kader vindt u onder het Edit-menu bij Style. U kunt hier als schriftrichting rechts naar links ingeven.

Meer mogelijkheden

Uiteraard zijn er meer programma's zijn die goed gebruik kunnen maken van de mogelijkheden die Windows XP en Windows 2000 bieden voor het gebruik van Hebreeuws, maar deze zijn interessanter voor de liefhebbers dan voor de gewone gebruikers. Voor degenen die zich met Semitische talen meer in het algemeen bezighouden hebben Word 2003, Open Office en Google Docs onder Windows XP (helaas niet bij Windows 2000) nog een aardige extra verrassing: u kunt er ook Syrisch mee verwerken, een christelijk dialect van het Aramees, dat weer een zustertaal van het Hebreeuws is. In Word 2003 en Google Docs kunt u de taalbalk op SY(risch) zetten en zoekt het programma meteen het goede lettertype op.